Pistill
Auðlesið efni – við hvað er átt? – Sylvía Guðmundsdóttir
Með auðlesnu efni er átt við efni sem einkum er ætlað hæglæsum nemendum. Um er að ræða fjölbreytilegan hóp með tilliti til þroska, reynslu og getu. Flestir eiga þó sameiginlegt að hafa takmarkaðan málþroska og málskilning og getu til að yfirfæra reynslu og þekkingu. Við gerð auðlesins efnis, bóka eða vefefnis, er mikilvægt að það taki mið af aldri lesenda þótt framsetning þess sé einfölduð eftir þörfum.
Efni (innihald)
Erfitt er að skilgreina í eitt skipti fyrir öll hvaða efni er auðvelt að skilja. Slíkt fer eftir þroska, reynslu og áhugasviði hvers og eins. Framsetning efnis ræður miklu um hvort efni verður ljóst og skiljanlegt. Þegar leitast er við að skrifa auðskilinn texta skal hafa í huga að
• fjalla um það sem alla varðar, svo sem tilfinningar og áhugamál og að efnið sé fjölbreytt og fræðandi
• taka mið af kunnuglegum heimi og aðstæðum og styrkja ímyndunaraflið.
Mál og framsetning
1. Lengd orða þarf að vera hófleg. Séu orð samsett er æskilegt að hver orðhluti sé gagnsær og auðskilinn. Rétt er að forðast flókin samhljóðasambönd og samsettar beygingarendingar.Varðandi lengd orða skal eftirfarandi tekið fram. Erfitt er að setja ákveðin lengdarmörk um orð í íslensku. Þau eru oft samsett og merking þeirra gagnsæ auk þess sem beygingar og viðskeyttur greinir lengir orð. Vegna þessa er tæpast hægt að setja tiltekin lengdarmörk til að miða við í íslensku eins og gert er í sumum málum. Aðeins skal lögð áhersla á að stutt orð eru að jafnaði aðgengilegri og auðveldari í lestri.
2. Leggja ber áherslu á algeng og gagnsæ orð. Þó ber að hafa í huga að fátíð og sjaldgæf orð geta verið skiljanleg í samhengi og nauðsynlegur liður í að efla málskilning lesenda. Ávallt ber að hafa í huga gæði texta og hljómfall hans. Hægt er að hafa not af íslenskri orðtíðnibók til að ganga úr skugga um hvort tiltekið orð er algengt eða ekki.
3. Málsgreinar þurfa að vera af mjög hóflegri lengd og fremur einfaldar að gerð. Leggja ber áherslu á
grundvallarorðaröð, þ.e. frumlag-umsögn-andlag. Hér má benda á til viðbótar að ætla má að hliðskipaðar setningar eða aðalsetningar og eftirsett aukasetning séu auðveldari en aukasetningar sem skotið er inn í aðalsetningar, svo að ekki sé talað um tvær eða fleiri aukasetningar sem tengdar eru inn í sömu aðalsetningu.
4. Efnisþráður þarf að vera ljós og án útúrdúra og framvinda í réttri tímaröð.
5. Forðast ber flókið líkingamál, langdregnar lýsingar, s.s. náttúrulýsingar og óhlutbundna hugsun.
Útlit
Leggja ber áherslu á:
1. Lifandi og ríkulega myndskreytingu þar sem myndir styðja textann og auðvelda skilning á honum. Listrænt gildi mynda skiptir að sjálfsögðu máli.
2. Útlit efnisins þarf að vera aðlaðandi og höfða til lesenda. Ef um bók er að ræða þarf pappírinn að vera þægilegur fyrir augað. Kápa og stærð bókar getur líka skipt sköpum.
3. Letur þarf að vera mjög skýrt og því þarf að huga vel að stærð og gerð þess. Línur skulu vera af hóflegri lengd og með góðu línubili. Bil á milli efnisgreina er æskilegt og ekki má vera of mikið lesmál
á síðu.
Efni (innihald)
Erfitt er að skilgreina í eitt skipti fyrir öll hvaða efni er auðvelt að skilja. Slíkt fer eftir þroska, reynslu og áhugasviði hvers og eins. Framsetning efnis ræður miklu um hvort efni verður ljóst og skiljanlegt. Þegar leitast er við að skrifa auðskilinn texta skal hafa í huga að
• fjalla um það sem alla varðar, svo sem tilfinningar og áhugamál og að efnið sé fjölbreytt og fræðandi
• taka mið af kunnuglegum heimi og aðstæðum og styrkja ímyndunaraflið.
Mál og framsetning
1. Lengd orða þarf að vera hófleg. Séu orð samsett er æskilegt að hver orðhluti sé gagnsær og auðskilinn. Rétt er að forðast flókin samhljóðasambönd og samsettar beygingarendingar.Varðandi lengd orða skal eftirfarandi tekið fram. Erfitt er að setja ákveðin lengdarmörk um orð í íslensku. Þau eru oft samsett og merking þeirra gagnsæ auk þess sem beygingar og viðskeyttur greinir lengir orð. Vegna þessa er tæpast hægt að setja tiltekin lengdarmörk til að miða við í íslensku eins og gert er í sumum málum. Aðeins skal lögð áhersla á að stutt orð eru að jafnaði aðgengilegri og auðveldari í lestri.
2. Leggja ber áherslu á algeng og gagnsæ orð. Þó ber að hafa í huga að fátíð og sjaldgæf orð geta verið skiljanleg í samhengi og nauðsynlegur liður í að efla málskilning lesenda. Ávallt ber að hafa í huga gæði texta og hljómfall hans. Hægt er að hafa not af íslenskri orðtíðnibók til að ganga úr skugga um hvort tiltekið orð er algengt eða ekki.
3. Málsgreinar þurfa að vera af mjög hóflegri lengd og fremur einfaldar að gerð. Leggja ber áherslu á
grundvallarorðaröð, þ.e. frumlag-umsögn-andlag. Hér má benda á til viðbótar að ætla má að hliðskipaðar setningar eða aðalsetningar og eftirsett aukasetning séu auðveldari en aukasetningar sem skotið er inn í aðalsetningar, svo að ekki sé talað um tvær eða fleiri aukasetningar sem tengdar eru inn í sömu aðalsetningu.
4. Efnisþráður þarf að vera ljós og án útúrdúra og framvinda í réttri tímaröð.
5. Forðast ber flókið líkingamál, langdregnar lýsingar, s.s. náttúrulýsingar og óhlutbundna hugsun.
Útlit
Leggja ber áherslu á:
1. Lifandi og ríkulega myndskreytingu þar sem myndir styðja textann og auðvelda skilning á honum. Listrænt gildi mynda skiptir að sjálfsögðu máli.
2. Útlit efnisins þarf að vera aðlaðandi og höfða til lesenda. Ef um bók er að ræða þarf pappírinn að vera þægilegur fyrir augað. Kápa og stærð bókar getur líka skipt sköpum.
3. Letur þarf að vera mjög skýrt og því þarf að huga vel að stærð og gerð þess. Línur skulu vera af hóflegri lengd og með góðu línubili. Bil á milli efnisgreina er æskilegt og ekki má vera of mikið lesmál
á síðu.
Skrifað 05. okt. 2011.