Nýr leikur - Hvað heita mánuðirnir? Smellið á myndina til að fara í leikinn.

Lesið ykkur til um heiti mánaðanna

Janúar, fyrsti mánuður ársins eftir núgildandi tímatali hjá flestum þjóðum. Janúar er kenndur við rómverska guðinn Janus. Þessum mánuði mun, ásamt febrúar, hafa verið bætt við hið forn-rómverska mánaðatal alllöngu fyrir Krists burð og hann síðan gerður að fyrsta mánuðinum.

Febrúar, annar mánuður ársins eftir núgildandi tímatali. Mun (ásamt janúar) hafa verið aukið við hið forn-rómverska mánaðatal alllöngu fyrir Krists burð. Í fyrstu var febrúar í árslok (árið var talið byrja með mars) og mun þar vera að finna skýringu á því að hann er frábrugðinn öðrum mánuðum hvað dagafjölda snertir, einnig því að hlaupársdegi er bætt við þennan mánuð. Nafnið er dregið af februa, trúarlegri hreinsunarhátíð sem tíðkaðist meðal Rómverja í þessum mánuði.

Mars, kenndur við guðinn Mars, herguð Rómverja. Í fornrómversku tímatali var mars fyrsti mánuður ársins.

Apríl, mánaðarnafn komið frá Rómverjum. Ekki vitað hver merkingin er.

Maí, mánaðarnafn komið frá Rómverjum. Merking þessa heitis er óviss.

Júní, mánaðarnafn komið frá Rómverjum. Nafnið er komið úr latínu og dregið af heiti hjúskapargyðjunnar Juno.

Júlí, er kenndur við rómverska keisarann Júlíus Sesar. Þessi mánuður hét áður Quintilis sem þýðir fimmti mánuður ársins eftir þágildandi tímatali í Róm.

Ágúst, er kenndur við Ágústus keisara (63 f.Kr.– 14 e.Kr.). Þessi mánuður hét áður Sextilis, dregið af sextus: sjötti (fyrsti mánuður ársins var mars).

September, mánaðarnafn komið frá Rómverjum, dregið af septem: sjö, þ.e. sjöundi mánuður ársins að fornu tímatali í Róm.

Október, mánaðarnafn komið frá Rómverjum, dregið af latínunni octo: átta, þ.e. áttundi mánuður ársins að tímatali Rómverja á fyrri tíð.

Nóvember, mánaðarnafn komið frá Rómverjum, dregið af latínunni novem: níu, þ.e. níundi mánuður ársins, sem fyrrum taldist byrja með mars.

Desember, mánaðarnafn komið frá Rómverjum, dregið af latínunni decem: tíu, þ.e. tíundi mánuður ársins að tímatali Rómverja fyrr á tíð.

Forníslenskt tímatal

Til eru forníslensk mánaðaheiti. Tímasetning þessara mánaðaheita fellur ekki alveg að því dagatali sem við notum nú. Gömlu mánuðirnir voru miðaðir við tunglkomu þ.e. þegar nýtt tungl kviknar. Það er fróðlegt að kynna sér þessi gömlu heiti því mörg þeirra vísa til gamalla búskapar- og lifnaðarhátta. Ekki er alltaf alveg ljóst hvað mánaðanöfnin þýða í raun og veru eða til hvers þau vísa. Sum skýra sig sjálf en önnur eru okkur nútímamönnum torskilin.

Hefjum nú ferðina á sumardaginn fyrsta en þá byrjar einmitt harpa.

Harpa, fyrsti mánuður sumars að forníslensku tímatali. Harpa hefst með sumardeginum fyrsta. Nafnið sjálft er ekki mjög gamalt, varla eldra en frá 17. öld. Skýring nafnsins er óviss og það á t.d. ekki samsvörun í nágrannamálunum. Í Snorra-Eddu er mánuðurinn kallaður gaukmánuður og sáðtíð.

Skerpla, annar mánuður sumars. Hefst laugardaginn í 5. viku sumars (19.–25. maí). Nafnskýring óviss en gæti þó vísað til þess að á þessum árstíma er gróður skammt á veg kominn. Í Snorra-Eddu er þessi mánuður kallaður eggtíð og stekktíð.

Sólmánuður, þriðji mánuður sumars. Hefst mánudaginn í 9. viku sumars (18.–24. júní). Heitið sólmánuður skýrir sig sjálft. Í Snorra-Eddu er þessi mánuður einnig nefndur selmánuður.

Heyannir, fjórði mánuður sumars. Hefst með miðsumri (23.­–29. júlí) Heitið heyannir vísar til mikils annatíma í sveitum. Mánuðurinn sjálfur eða nokkur hluti hans mun einnig hafa borið nafnið miðsumar.

Tvímánuður, fimmti mánuður sumars. Hefst með þriðjudeginum í 18. viku sumars. Í Snorra-Eddu er þessi mánuður líka nefndur kornskurðarmánuður.

Haustmánuður (garðlagsmánuður), síðasti mánuður sumars. Haustmánuður hefst með fimmtudegi í 23. viku sumars, eða 24. viku.

Gormánuður, fyrsti mánuður vetrar. Gormánuður hefst fyrsta vetrardag. Nafnið mun vísa til sláturtíðar en gor þýðir hálfmelt fæða í innyflum dýra, einkum hjá grasbítum.

Ýlir, annar mánuður vetrar. Hann hefst með mánudegi í 5. viku vetrar. Nafnskýring umdeild. Í Snorra-Eddu er þessi mánuður kallaður frermánuður.

Mörsugur, þriðji mánuður vetrar. Mörsugur hefst með miðvikudegi í 9. viku vetrar. Hvað nafnið mörsugur þýðir er ekki vitað. Þessi mánuður var einnig kallaður jólmánuður. Í Snorra-Eddu er hann kallaður hrútmánuður.

Þorri, fjórði mánuður vetrar, miðsvetrarmánuður. Þorri hefst með föstudegi í 13. viku vetrar. Ekki er nákvæmlega vitað hvað nafnið þorri merkir. Oftast er það þó tengt sögninni að þverra eða að minnka. Eða skylt orðinu lýsingarorðinu þurr.

Góa (áður gói), fimmti mánuður vetrar. Góa hefst með sunnudegi í 18. viku vetrar. Ekki er nákvæmlega vitað um uppruna þessa heitis.

Einmánuður, síðasti mánuður vetrar. Einmánuður hefst á þriðjudegi í 22. viku vetrar (20.–26. mars). Ekki er nákvæmlega vitað hvað heitið einmánuður merkir.

Heimildir:

Vefsíðan http://www.almanak.hi.is/rim.html#árstíðir

Saga daganna, höfundur Árni Björnsson. Mál og menning 1996

Í námsefninu Ísland áður fyrr er fjallað um tímatal að fornu.